برازیلیا، برزیل — در شرایطی که گاهی نبودِ جنگ با وجودِ صلح اشتباه گرفته میشود، گروهی از مقامات دولتی، دانشگاهیان و رهبران جامعۀ مدنی در مجلس نمایندگان برزیل گرد هم آمدند تا دربارهٔ پرسشی تأمل کنند که طی چهار دهۀ گذشته بیش از پیش مطرح شده است: «برای دستیابی به صلح پایدار واقعاً به چه چیزی نیاز داریم؟»
این گردهمایی اخیراً به همت «کمیسیون حقوق بشر، اقلیتها و برابری نژادی» و به درخواست لوئیز کوتو (Luiz Couto)، نمایندهٔ کنگره، به مناسبت چهلمین سالگرد انتشار بیانیهٔ «وعدهٔ صلح جهانی» از سوی بیتالعدل اعظم خطاب به مردم جهان برگزار شد. این سند در سال ۱۹۸۵ در بحبوحهٔ تنشهای جنگ سرد منتشر شد و چشماندازی از صلح ارائه داد که بر شناسایی اصل بنیادی یگانگی نوع بشر استوار است.
در این نشست نمایندگانی از نهادهای دولتی، مؤسسات دانشگاهی و سازمانهای جامعۀ مدنی به همراه حدود ۱۵۰ شرکتکننده حضور داشتند که شمار قابلتوجهی از آنان جوان بودند.
این نشست از ابتکاری متعلق به دفتر امور خارجی جامعۀ بهائی برزیل سرچشمه گرفته است که به بررسی موضوع «ساختارشکنیِ فرهنگ خشونت» میپردازد. دستاندرکاران این پروژه دریافتهاند گفتوگوهایی که در بسیاری از فضاهای اجتماعی شکل میگیرد، زمانی صریحتر و شفافتر است که نقطۀ آغاز آنها تجربیات عینی خشونت باشد، نه بحثهایی انتزاعی دربارهٔ «صلح».
فراتر از نبود جنگ
در سخنان آغازین این نشست، لوئیز کوتو (Luiz Couto)، نمایندهٔ کنگره، بیانیهٔ «وعدهٔ صلح جهانی» را در بستر برزیل تشریح کرد و اشاره نمود که این بیانیه در دورانی از تنش جهانی و در زمانی صادر شد که برزیل خود نیز در حال گذار به سوی دموکراسی بود. با این حال، به گفتهٔ او، پیام اصلی آن بیانیه همچنان موضوعیت دارد: صلح نمیتواند تنها بر اساس توافقهای سیاسی یا معاهدات بنا شود، بلکه مستلزم تغییراتی عمیق در روابطی است که ساختار اجتماع را شکل میدهند.
لوئیز کوتو، نمایندهٔ کنگره، با اشاره به تناقضی اساسی در بطن اجتماع برزیل، فضای بحث را مشخص کرد:
«برزیل، اگرچه درگیر جنگ نیست، اما با سطوح هشداردهندهای از خشونت مواجه است که هر ساله زندگی میلیونها نفر را تحت تأثیر قرار میدهد. این خشونتها در اثر نابرابری، نژادپرستی ساختاری، تبعیض جنسیتی، و به حاشیه رانده شدن مردمان بومی و ساکنان جوامع حاشیهنشین شهری تشدید شده است.» او افزود: «متأسفانه، ما ملتی هستیم که در شرایط جنگ زندگی نمیکنیم، اما از صلح نیز بیبهرهایم.»
بازنگری در برداشتها دربارهٔ ماهیت انسان
نمایندهٔ کنگره، کوتو، تأکید کرد که بیانیهٔ «وعدهٔ صلح جهانی» زمینهای برای امید فراهم میکند. او گفت: «بسیار مهم است به یاد داشته باشیم که ماهیت انسان محکوم به خشونت نیست. بلکه این پیام چشماندازی متعالی ارائه میدهد؛ چشماندازی که در آن هر انسانی دارای شرافتی ذاتی و توانمندی برای همبستگی است.»
این دیدگاه که انسانها ذاتاً خشونتطلب نیستند، بلکه استعداد نوعدوستی و همکاری دارند، به عنوان محور مشترک در سراسر این نشست مطرح بود.
مارکوس آلن فریرا (Marcos Alan Ferreira)، عضو دفتر امور خارجی بهائیان برزیل، با اشاره به شکلهای گوناگون خشونت در جامعۀ امروز برزیل، گفت یکی از سرسختترین موانع در مسیر دستیابی به صلح، پیشفرضی است مبنی بر اینکه خشونت صرفاً بخشی از ماهیت انسان است.
آقای فریرا و سایر سخنرانان بررسی کردند که این بینش چگونه میتواند رویکردهایی را تقویت کند که صلح را به عنوان تلاشی عملی و جامعهمحور تعریف میکند. آنها تأکید داشتند که برای غلبه بر خشونت، صرفاً پرداختن به علائم و نمودهای ظاهری آن کافی نیست.
او گفت: «برای پرورش روحیهٔ مراقبت و توجه به دیگران، لازم است فرهنگ خشونت را که به تعصب، طرد کردن و نابرابری مشروعیت میبخشد، از میان برداریم و به جای آن فرهنگی مبتنی بر صلح بنا کنیم. چنین فرهنگی زمانی شکوفا میشود که عدالت، برابری و توجه به یکدیگر از خانه آغاز شود و در آنجا پرورش یابد.»
جوانان، نقشآفرینان تحول
یکی از موضوعاتی که در طول این گردهمایی بارها مورد تأکید قرار گرفت، نقش محوری جوانان در ایجاد جوامع صلحآمیز بود. حضور چشمگیر جوانان در میان حاضران، که چندین سخنران نیز به آن اشاره کردند، به بحثها حسی از فوریت و در عین حال امید میبخشید.
روبرتا ماشیتو (Roberta Maschietto)، از مرکز مطالعات صلح و جنگ دانشگاه سائوپائولو، توضیح داد که چگونه قطبیشدن در برزیل میتواند ابعاد اجتماعی عمیقتری به خود بگیرد و مسائلی همچون هویت، بهرسمیتشناختهشدن، و اینکه چه کسانی کاملاً مستحق برخورداری از حقوق هستند را در برگیرد.
دکتر ماشیتو تأکید کرد که تفاوتها نباید لزوماً تهدید تلقی شوند. «جوانان پذیرای تغییر و ایدههای نو هستند. به همین دلیل است که گوش دادن به جوانان و تعامل با آنها بسیار اهمیت دارد.»
شرکتکنندگان این بینش را با تجربۀ جوامع بهائی در سراسر برزیل مرتبط دانستند. آقای فریرا گفت: «در مکانهایی مانند کانوآس در ایالت ریوگرانده دو سول؛ سائو سباستیائو و سانتا لوزیا در ناحیهٔ فدرال؛ و مناطق مختلف سائوپائولو، شاهد بودهایم که جوانان در گروههایی گرد هم آمدهاند که هدفشان خدمت به جامعه است. آنها فرایندهای تغییر را هدایت میکنند، فضاهایی برای گفتوگو فراهم میآورند و مسئولیت گذار از فرهنگ خشونت به سوی فرهنگ صلح را بر عهده میگیرند.»
یک خانوادهٔ بشری واحد
در طول این نشست، سخنرانان بارها به اصلی اشاره کردند که در کانون پیام «وعدهٔ صلح جهانی» قرار دارد: شناسایی یگانگی بنیادی نوع بشر.
وقتی به این درک میرسیم که نوع بشر یکی است، منطق «ما و آنها»، مرزبندیهای جغرافیایی و ملیگراییهای افراطی که به طرد و بیگانگی دامن میزنند را کنار میگذاریم. در مقابل، دیدگاهی مبتنی بر شهروندی جهانی و تعلق مشترک را پرورش میدهیم؛ دیدگاهی که فراتر از تفاوتهایمان است.
پائولو ریکاردو سامپایو (Paulo Ricardo Sampaio) از «مؤسسه مطالعات ادیان» (ISER)، این نشست را با بیانی از حضرت بهاءالله خطاب به زمامداران جهان به پایان برد: «به نصایح قلم اعلی گوش فرا دهید، شاید شما و فقرا هر دو به راحت و آسایش حقیقی فائز گردید.»
آقای سامپایو گفت: «همانطور که در بیانیهٔ “وعدهٔ صلح جهانی” به ما یادآوری شده است، صلح چیزی نیست که آن را پیدا کنیم، بلکه چیزی است که باید آن را بسازیم؛ گامبهگام، و گاهی همراه با رنج و دشواری. صلح مقصد نهایی یا خط پایانی نیست که از آن عبور کنیم، بلکه انتخابی است که باید بارها و بارها آن را تکرار کنیم.»
این نشست بخشی از تلاشهای مستمر جامعهٔ بهائی برزیل برای مشارکت در گفتگوهای اجتماعی دربارهٔ غلبه بر خشونت و ایجاد صلح بود.
